Op zoek naar een scheur in de tijd

Van een echt goede film hoef je alleen de eerste scène te kijken. Want bij een echt goede film vormt de eerste scène een blauwdruk van de hele film. Het beste voorbeeld daarvan is misschien wel Brief encounter, een film van David Lean uit 1945 over een man en een vrouw (Alec en Laura) die beiden getrouwd zijn, maar bij elkaar een moment van ware liefde vinden. Eigenlijk is bij deze film zelfs het openingsshot genoeg. (Dat gezegd hebbende: kijk vooral de hele film!)

Alec en Laura

In dat eerste shot zien we een perron waar tweemaal een trein voorbij rijdt. Die trein en het station zijn de metafoor voor de liefde tussen Alec en Laura. Een station is een plek van aankomst en vertrek. Een trein staat er even stil, maar moet altijd verder. Na dit shot zien we een treinconducteur die via het spoor en het perron het stationscafé binnengaat. Het stationscafé is een centrale locatie in de film. Het is waar Alec en Laura elkaar voor het eerst ontmoeten en waar de meeste van hun latere ontmoetingen plaatshebben. Het café vormt een toevluchtsoord. Het is de enige plek op het station waar de treinschema’s en klokken voor even hun grip verliezen. Waar Laura en Alec voor een moment aan de eindigheid van hun ontmoetingen kunnen ontsnappen.

Na binnenkomst loopt de conducteur naar de bar en begint een praatje met de barvrouw. Meteen wordt duidelijk dat de twee elkaar kennen, dat hij elke dag komt en ook dat hij de avond ervoor niet is geweest. De barvrouw is daar verbolgen over, maar juist daaruit spreekt het belang dat beiden hechten aan die spaarzame ontmoetingen. Buiten het café hebben zij geen enkele relatie tot elkaar. Maar binnen delen ze een stukje van hun levens met elkaar. Interessant is dat tijdens dit gesprek de camera even zwenkt en we een man en een vrouw aan een tafel zien zitten: Alec en Laura. Dat is het eerste moment dat we hen zien in de film. De betekenis van de camerazwenking is tweeledig. Enerzijds wordt onze focus verlegd en wordt duidelijk gemaakt dat zij de mensen zijn waar de film werkelijk om draait. Maar tegelijk wordt ons gezegd dat het gesprek tussen de conducteur en de barvrouw ook betekenis heeft voor Alec en Laura. Dat kortstondige delen dat ophoudt bij de deur gaat ook over hen.

Die deur is een cruciaal symbool. Het is de deur die de buitenwereld tijdelijk op afstand zet, maar ook de opening ernaartoe vormt. Dit wordt benadrukt door de binnenkomst van Dolly, een vriendin van Laura, die zich overenthousiast het gesprek in stort en het fragiele samenzijn van Laura en Alec verbreekt. Wat volgt is een scène waarin Dolly honderduit praat, maar de camera onze blik telkens naar Laura en Alec doet gaan. Naar hun ogen die elkaar zwijgzaam zoeken, naar de lichte verstarring elke keer als buiten een aankomende of vertrekkende trein wordt aangekondigd, naar de hand van Alec die even op de schouder van Laura rust als hij weg moet voor zijn trein en er dan even in knijpt. Een milliseconde. En onder dat alles een eindeloos en tegelijk hopeloos eindig verlangen naar elkaar. Want beiden weten dat toegeven aan het verlangen onmogelijk is. Dat de trein onherroepelijk verder moet.

Zelden heb ik een scène gezien waarin met zoveel subtiliteit zo veel tragiek wordt opgeroepen. Als Alec weg is, gaat Dolly chocola kopen bij de bar. Wanneer ze zich omdraait is Laura weg. Een paar tellen later komt ze terug naar binnen en vraagt Dolly waar ze was. Laura antwoordt dat ze wilde zien hoe de sneltrein voorbij kwam. Die ene zin zegt ongelooflijk veel. Niet alleen is het een verwijzing naar de vergankelijkheid van hun affaire, ook is het te interpreteren als een referentie naar zelfmoord. Maar dan juist om ons te zeggen dat dit geen Romeo en Julia is waarin twee mensen zich volledig en onbezonnen aan elkaar overgeven en de dood de enige optie is als de liefde wordt versperd. Nee, deze film gaat over de onmogelijkheid die overgave te bereiken, over een buitenwacht die constant op de loer ligt en hen nooit laat gaan. Zo toont die ene beginscène alles waar deze film om draait: om deze twee mensen in dat stationscafé, wanhopig op zoek naar een loophole; een scheur in de tijd waar hun liefde eeuwig kan blijven voortbestaan.

Brief encounter (David Lean, 1945)
Script: Noel Coward
Met: Cecilia Johnson en Trevor Howard

Advertenties

One thought on “Op zoek naar een scheur in de tijd

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s