De zoekende mens

‘God is dood’. Het kan bijna niet anders of Terrence Malick heeft minstens een keer gedacht aan de uitspraak van Nietzsche bij het maken van The tree of life (2011). In het begin van de film wordt ons uitgelegd hoe er twee wegen zijn in het leven: de weg van de natuur (wet van de sterkste) en de weg van de gratie (het streven naar naastenliefde). In de film worden deze wegen verbeeld door respectievelijk de vader en de moeder van een gezin met drie zoons. Al vanaf het begin is duidelijk dat de middelste zoon op zijn 19e sterft en dat de film focust op de ouste zoon, Jack. Jack, die grote bewondering heeft voor zijn moeder en haar wellicht in de weg van de gratie zou willen volgen, maar die de weg van de natuur onstuitbaar in zich voelt woeden.‘Father. Mother. Always you wrestle inside me. Always you will.’  (Jack)

De film wordt echter niet gedreven door het narratief. Meer dan dat wordt het gedreven door een dialoog die de personages voeren. Met God, met elkaar, met zichzelf. Die dialoog is overwegend eenzijdig. Er worden vooral vragen gesteld. Veel vragen en grote vragen. Maar antwoorden blijven uit. Waarom moest het kind sterven? Waarom strooit God zout in wonden die Hij zou moeten helen? Zijn we als mensen in staat ons eigen leven in te vullen? In staat iets wezenlijks te veranderen aan ons levenspad of bij te dragen aan dat van een ander?

Op het eerste gezicht zijn het vooral religieuze vragen, maar daar zit nu juist de crux van de film, want dat is een kwestie van connotatie. Zingeving, overgave, nederigheid, vergiffenis; het zijn thema’s die we verbinden aan religie, maar die in feite diep geworteld zijn in ons mens-zijn. Dat is ook wat Nietzsche naar mijn idee impliceerde. God overstijgt de kwestie van zijn eigen bestaan. God als een symbool, een metafoor. Met de tanende rol van religie, verdwijnt ook dat waar God voor staat steeds meer. Filosofen Joep Dohmen en Maarten van Buuren schreven onlangs een boek waarin ze opvattingen van schrijvers en filosofen over vrijheid bespreken. Ook daarin komt de krimpende rol van religie veelvuldig aan bod. Er is een vrijheid gekomen om het leven naar eigen inzicht in te vullen, maar die vrijheid kunnen we helemaal niet aan. Nietzsche voorspelde dat de dood van God zou leiden tot nihilisme. Als we toch niet door een hogere macht worden afgerekend aan het einde van ons leven, waarom zouden we dan trachten goed te doen? Waarom zouden we onszelf dan beperkingen opleggen? Waarom zouden we moeite doen met elkaar samen te leven?

Als overtuigd atheïst geloof ik dat God is geboren uit een noodzaak. De noodzaak van de mens om zijn vragen ergens kwijt te kunnen. Dit leven, met al dat bewustzijn en al die driften en lusten, is veel te ingewikkeld voor de mens. We zijn niet in staat onze eigen zingeving vorm te geven en dus zoeken we die buiten onszelf. Het verliezen van God is een verliezen van houvast. En wij, de zogeheten ‘moderne mens’, zijn als een kind dat zonder zwembandjes in het diepe is gegooid. Nietzsche beschrijft dat gevoel, dat verlies van vaste grond onder je voeten, in een prachtige passage:

‘“Was taten wir, als wir diese Erde von ihrer Sonne losketteten? Wohin bewegt sie sich nun? Wohin bewegen wir uns? Fort von allen Sonnen? Stürzen wir nicht fortwährend? Und rückwärts, seitwärts, vorwärts, nach allen Seiten? Gibt es noch ein Oben und ein Unten? Irren wir nicht wie durch ein unendliches Nichts? Haucht uns nicht der leere Raum an? Ist es nicht kälter geworden? Kommt nicht immerfort die Nacht und mehr Nacht? Müssen nicht Laternen am Vormittage angezündet werden?”’

Daarmee is The tree of life voor mij dan ook geen religieuze film. Wie vragen stelt durft de confrontatie aan te gaan met de onzekerheid. Want wie vragen stelt geeft toe dat hij of zij het niet weet. En dat is misschien wel de essentie van de film. Zonder God of andere externe zingever blijven we zitten met onze vragen. En meestal slikken we ze dan maar in. De maatschappij legt een steeds verkramptender druk op mensen om te weten wat je wilt en wanneer je dat wilt bereiken. Voor vragen is geen plek. Voor niet weten is geen plek. En zo groeit langzaam een taboe op de zoekende mens.

De dood van God betekent echter niet dat de vragen er niet meer zijn. De vragen zijn namelijk onze vragen en zijn inherent aan ons bestaan op aarde. Nu God zich steeds verder terugtrekt lijkt de weg van de natuur de overhand te nemen. We zijn enkel bezig onze eigen behoeften te bevredigen en naastenliefde wordt hoe langer hoe meer een fossiel uit vervlogen tijden. Maar de weg van gratie is niet de weg van God. Ook zonder God bestaat dat pad. Als we het te lang verwaarlozen zal het echter overwoekerd raken tot uiteindelijk niemand meer weet waar het zich ooit bevond.

The tree of life (Terrence Malick, 2011)
Die fröhliche Wissenschaft (Friedrich Nietzsche, 1882)
De prijs van de vrijheid (Joep Dohmen en Maarten van Buuren, 2011)

Advertenties

3 thoughts on “De zoekende mens

  1. Hallo, God is de bron van het leven op deze aardbol. Er is niks anders zonder God en het kruis van Jezus Christus. Mensen die nog zonder God leven zullen blijven zoeken en zullen niet vinden wat ze zoeken. Alleen God kan de mens helpen. Waarom Hij is de Maker en Schepper van het gehele heelal.
    Van de HEER is de aarde en alles wat daar leeft,
    de wereld en wie haar bewonen,
    2 hij heeft haar op de zeeën gegrondvest,
    op de stromen heeft hij haar verankerd. Psalm 24:1-2
    Fijn weekend. Elise

    1. Beste,
      Dank voor uw reactie op mijn artikel. Zoals u begrijpt ben ik het niet met u eens, maar ik respecteer uw mening. Mijn artikel is niet gericht tegen religie, sterker nog, ik schrijf dat religie antwoorden kan bieden en dat door de verdwijnende rol van religie in de maatschappij mensen met hun vragen soms nergens meer terecht kunnen. Het is echter mijn mening als atheist dat we de antwoorden uiteindelijk bij onszelf moeten zoeken en dat er meer openheid moet worden geboden voor die mogelijkheid.

      Dat is mijn interpretatie en ik zal nooit wensen of trachten die aan een ander op te dringen.
      En misschien zal ik nooit vinden wat ik zoek, maar voor mij vormt het zoeken zelf de zingeving.

      Groet,
      Elise

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s