Antwoord me alsjeblieft

4.48 psychosis van Sarah Kane
Regie: Thibaud Delpeut
Spel: Wendell Jaspers
14 september 2011, Toneelschuur Haarlem

In Minsk zag ik drie jaar geleden een enscenering van 4.48 psychosis van Sarah Kane op een studententheaterfestival. Het werd de meest heftige theaterervaring die ik ooit had gehad. Ik kan niet uitleggen wat er gebeurde. Ik weet dat ik aan alles voelde dat ik weg moest gaan, dat ik het niet aankon, maar ik kreeg mezelf niet tot opstaan en weglopen. Na afloop van de voorstelling was ik mentaal volkomen uitgeput. Leeg. De taalbarrière zal een factor zijn geweest. Het weinige slapen en de vele indrukken. Zoiets. Nu, drie jaar later, zit ik in Haarlem bij de enscenering die Thibaud Delpeut maakte. Meteen bij het openingsbeeld voel ik even een lichte paniek opkomen en vraag ik me af waarom ik in godsnaam vrijwillig in de zaal ben gaan zitten. Daarna gaat het beter, relatief gezien dan, want de mokerslag blijft ook nu niet uit.

Wendell Jaspers in 4.48 psychosis (foto: Roel van Berckelaer)

4.48 psychosis was het laatste stuk dat Sarah Kane schreef voor ze zelfmoord pleegde in 1999. Na jaren van diepe depressies en psychoses nam Kane een overdosis pillen. Toen dat niet afdoende bleek hing ze zich twee dagen later op aan haar schoenveters. Het is die wetenschap die onherroepelijk doordreunt bij elke enscenering van het stuk. De tekst lijkt een wanhopige laatste poging tot loutering, een ultieme hunkering van iemand die naar het leven grijpt, maar keer op keer misgrijpt. Dat vormde ook het uitgangspunt van Delpeut, die het stuk beschrijft als ‘een compromisloze ode aan het leven’.

Misschien ook daarom valt direct op dat actrice Wendell Jaspers het stuk een verrassende aardsheid meegeeft. Er zitten zeker scènes in waar de gekte zich doet gelden, maar we kijken niet naar iemand die is losgeslagen uit de voegen van het mens-zijn. Sterker nog, het is juist de kracht van de voorstelling dat zij zo ontzettend mens is. Daarmee past deze enscenering in de groeiende weerstand tegen het gelijkstellen van mensen aan hun psychiatrische ziektebeeld. Het feit dat we iemand autist noemen, of psychoot, en niet zeggen dat iemand autisme heeft of psychoses.

Dat verschil is niet zomaar een taalkundige kwestie. Het gelijkstellen van iemand aan zijn of haar ziektebeeld creëert een blinde vlek, omdat de basale, menselijke behoeftes van mensen met een psychiatrische aandoening ermee van tafel worden geschoven. Je bent alleen nog de symptomen van je ziekte en de pillen die je slikt, wat in de voorstelling treffend wordt verbeeld in een tergend lange opsomming van medicaties die ze ondergaat en de effecten en bijwerkingen ervan. Dat je ook gewoon een mens bent die op zoek is naar liefde en begrip verdwijnt totaal onterecht naar de achtergrond. Want dat is uiteindelijk wat 4.48 psychosis ons toont: een mens die hunkert naar liefde, aanraking, compassie. In de voorstelling schrijft Jaspers in het zand op de vloer de letters RSVP, wat staat voor répondez, s’il vous plait, antwoord me alsjeblieft. Letterlijk is ze daar de roepende in de woestijn, nog versterkt door de galm die over haar stem komt vooral als ze haar stem verheft, alsof haar woorden nooit een ander bereiken en enkel terugkaatsen op kale muren.

Het geluid en de muziek vervullen sowieso een zeer essentiële rol in de voorstelling. Soms subtiel en soms ook als een klap in je gezicht dringt het geluid zich onweerstaanbaar op. En het is vaak in dat geluid dat het gevecht van deze vrouw zich manifesteert. In een werkelijk angstaanjagende scène buigt Jaspers voorover met haar rug naar het publiek en horen we haar stem vervormd spreken als een antichrist. Voor even luisteren we mee in haar hoofd en al in dat korte tijdsbestek wordt dat bijna teveel.

Zo’n scène kan gemakkelijk lachwekkend worden, zoals een enscenering van Kane’s tekst altijd het gevaar heeft dat het gaat afstoten, omdat we ons afsluiten voor de ellende. Dat dit niet gebeurt is de verdienste van de subliem heldere regie van Thibaud Delpeut. Hij maakt zijn enscenering intens, bij vlagen huiveringwekkend, maar weet ons altijd in te sluiten in de wereld van de vrouw. Dat is uiteraard ook de verdienste van Wendell Jaspers die een indrukwekkende acteerprestatie levert. Zij weet precies de juiste toon te vinden en van haar personage bovenal een mens te maken. Een mens die, in tegenspraak met de psychiaters die praten over paranoia en een afkeer van het leven, juist altijd haar hand is blijven uitsteken. Dat niemand, ook wij niet, in staat is gebleken om die hand vast te pakken is de mokerslag die de voorstelling nog lang doet nadreunen.

4.48 psychosis is nog te zien in Utrecht van 5 t/m 9 oktober. Klik hier voor kaarten.
In november is de première van de nieuwe voorstelling van Thibaud Delpeut, Freule Julie, een stuk van August Strindberg. Meer informatie: www.thibauddelpeut.nl

Advertenties

2 thoughts on “Antwoord me alsjeblieft

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s